Dr. Lütfü Kaplanoğlu ile “ARYA” Sergisi Üzerine Söyleşi

Sanat yaşamının 32. yılını 32. kişisel sergisi ile taçlandıran Yıldız Teknik Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lütfü Kaplanoğlu, son dönem çalışmalarını Kabataş’taki Artmahall’de izleyiciyle buluşturuyor. Küratörlüğünü Dr. Derya Aydoğan’ın üstlendiği “ARYA” başlıklı sergi; doğa, zaman ve insanın kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişkiyi resimsel bir meditasyon alanına dönüştürüyor. Masalsı manzaralar ve zengin yüzey dokularıyla biçimlenen sergi, insanın kendi varoluşsal zamanına sahip olma arayışına dair güçlü bir görsel dünya sunuyor. Kaplanoğlu ile ARYA üzerine gerçekleştirdiğimiz sohbeti aşağıda okuyabilirsiniz.

Günümüzün hız odaklı dünyasında resimlerinizi birer “arya” olarak kurgulamanız ne anlama geliyor?

İnsanın kendiyle alakalı kurduğu ilişki, hayatın anlamındaki parametreleri oluşturuyor. İnsan bedeninde bulunan ve bizim hayatla ilişkimizi sağlayan duyu organlarımızın ruhumuzla olan temasına duyarlılığımı soruyorsunuz. İnsanın ruhuna odaklanıp kendini dinlemeye çalışması günümüzün en değerli aryası. Bu arya, insanın hem iç dünyasına hem de iç dünyanın aynası olan dış dünyaya yansıyor. Gözün gördüğüne dikkat kesilmek, dokunan elin hissini yaşayabilmek ya da doğanın kokularını hissedebilmek, günümüzde büyük bir aryaya dönüşüyor. Algılar dünyasında kendimizi kaybedip başkalarına dönüşünce kendi varlığımıza kör oluyoruz.  İnsanın varlığı başlı basına bir evren ve rengiyle, ritmiyle, sırlarla dolu fizyolojisiyle kaynağı doğa olan keşfedilmemiş sırlar barındırıyor. Burada en önemli soru; bizim farkında olup olmadığımız.

Merak duygusu ve duyarlılıklarımızın kaynağı çocukluk dönemimizde saklı. Her ne kadar farkında olmasak da belleğimize attığımız şahitlikler bugünkü yaşamımızın melodisini oluşturuyor. Resimlerimde sanat izleyicisine hazır bilgi veya duygu sunmuyorum. Eser karşısında kendilerini keşfetme, kendileriyle baş başa kalmalarını öneren zaman aralığı sunuyorum.

Eserlerinizdeki figürlerin yüzünü izleyiciye göstermeyip doğanın enginliği içinde konumlandırmanız dikkatimi çekiyor. Bunu biraz açar mısınız?

Aslında resimlerimde figür, sanıldığı kadar belirleyici bir unsur değil. Asıl mesele, figürün içinde bulunduğu dünyanın kendisi. Renklerin, uzaklıkların, boşlukların ve uçsuz bucaksız doğa atmosferinin süreci. Resimlerim plastik olarak kendi anlatımını sürdürebilir durumda konumlanıyor ve sürecin sonunda figürü ekliyorum. Yani figürü izleyicinin eser karşısında esere dahil olacağı bir başlangıç noktası olarak konumlandırıyorum. Eserlerimi izleyenler bir süre sonra figüre bakmayı bırakıp onun bulunduğu yere kendilerini yerleştirdiklerini fark ederek onun baktığı uzaklığa kendi geçmişleri, beklentileri ve hayalleriyle bakmaya başlıyorlar. Belki de resimdeki yolculuk, figürün baktığı yerde değil, izleyicinin kendi içinde başlıyor. Böylelikle yaşadığım kendine seyyahlık ve farkındalık halini izleyici de kendi hayatının akışına uygun yaşamış oluyor. Böylelikle duyguların bağlantılarında geçişler yaşanmış oluyor.

Sergi fotoğraflarından izlediğimiz kadarıyla tuvallerinizde oldukça belirgin, yoğun bir doku var. Sesin tınısal katmanlarıyla nasıl bir paralellik kuruyor?

İnsan ruhunun katmanlarıyla toprağın veya atmosferin katmanları arasında bir benzerlik olduğunu düşünüyorum. Hepsi kendisine bırakılan izleri, yaşanmışlıkları ve zamanın biriktirdiklerini saklıyor. Yıllardır dokunmadığımız bir hatıra yeniden gün yüzüne çıkabiliyor. Burada katmanları özellikle insanın kendi arkeolojik kazısıyla ilintilendiriyorum. Renkler tuval yüzeyine üst üste sürüldüğünden dolayı kazıma yaptıkça bir başka renk çıkıyor. Her bir renk hayatımızla örtüşen ve birbiriyle uyumlu şahitliği oluşturuyor. Arkeolog toprağın katmanlarını açarak geçmişin izlerini ararken ben de resmin katmanları arasında bazen kendi geçmişimle, bazen varlığından haberdar olmadığım duygularımla karşılaşıyorum. Üstelik her zaman neyi aradığımı bilerek başlamıyorum. Bazen bir rengin altından çıkan başka bir renk, beni hiç düşünmediğim bir yere götürüyor. Sanki resim, benden önce hatırlıyor ve ben buna bilinçaltıma, bilinç üstüme sezgilerime teslimiyet diyorum. Bu dokuların her biri belki anne karnında duymuş olduğum bir sesin; belki bir yaşımda ya da 7 yaşında görmüş olduğum şaşırtıcı durumun ortaya çıkışıdır.

Tuvalinizdeki doğa insanla nasıl bir karşılıklı enerji değişimi öneriyor?

Bir ağacın, bir taşın, toprağın ve insan bedeninin temelinde atomlar var. Aynı evrenin, aynı maddesel bütünlüğünün parçalarıyız. Doğa insanın şarj istasyonudur, Yeryüzünde görünmeyen enerji yolları bulunduğu düşüncesiyle ilişkilendirilen ley hatları da bu açıdan ilgimi çekiyor. Bilimsel olarak doğrulanmış bir enerji ağı olmaktan çok, insanın yeryüzündeki mekânlar arasında görünmeyen bağlar aramasının simgesel bir ifadesi olarak görüyorum onları. Belki de insan, doğanın görünen yüzünün ardında başka ilişkiler bulunduğunu sezdiği için yüzyıllardır bu tür anlamlar arıyor.

Benim resimlerimde de görünen manzaranın ötesinde bir ilişki var. Renklerin birbirine yaklaşması, uzaklaşması, yüzeylerin hareketi, boşlukların oluşturduğu derinlik; bütün bunlar benim için yalnızca kompozisyonun unsurları değil. Kendi yaşantımın, sezgilerimin ve ruhsal enerjimin resimsel karşılıkları.

Sanat yapıtının biçim ve içerikten ibaret olmadığını, bir de ruhsal enerjisi bulunduğunu düşünüyorum. Bu enerjinin kaynağı sanatçıdır; fakat izleyiciyle karşılaştığında onun deneyimleriyle yeni bir anlam kazanır. Aynı resmin karşısında bir insanın huzur bulması, başka birinin hüzünlenmesi bu nedenle bana çok doğal geliyor.

Benim tuvalimde doğa, insanla birlikte dönüşen, onun belleğinde ve ruhunda yeniden var olan bir dünya. Doğanın bende bıraktığı iz resme dönüşüyor, resim de izleyicide başka duyguların kapısını açıyor.

Belki de sanat, doğanın insanda, insanın da başka bir insanda bıraktığı görünmeyen izlerin görünür hâle gelmesidir.

Sanat hayatınızın 32. yılında açtığınız 32. kişisel serginiz, geçmiş birikiminizle bugünkü üslubunuz arasında nasıl bir köprü kuruyor?

Sayılar, sanat yaşamının niceliksel karşılığını gösterse de benim için asıl önemli olan, bu süreçlerin düşünsel ve yaratıcı dünyamda oluşturduğu dönüşüm. Otuz iki kişisel sergimin yanı sıra 200’den fazla ulusal ve uluslararası sergi ve projede yer aldım, 50’ye yakın serginin küratörlüğünü üstlendim. Ancak bütün bu birikimi sayılarla değil, algılama biçimime, sezgilerime ve sanatsal farkındalığıma kazandırdıklarıyla değerlendiriyorum.

İlk günkü ben de bendim, bugünkü de benim. Değişen, kendimi ve dünyayı kavrama biçimim. Bu değişimin yenilikçi bir yaklaşımla sürekli gelişmesini önemsiyorum. Deneyim benim için bildiklerimi sorgulayabilmek, kimi zaman kendi doğrularımın dışına çıkabilmek ve yeni olasılıkları keşfedebilmek. Zamanla sezgilerimin bilgi, bellek ve yaşanmışlıklarla derinleştiğini, bu birikimin de sanatsal özgürlüğüme yeni alanlar açtığını düşünüyorum.

ARYA, geçmiş üretimlerimin bir özeti ya da ulaştığım son nokta değil. Farklı zamanlarda edindiğim deneyimlerin, değişen algımın ve bugünkü ruhsal dünyamın resimsel karşılığı. Benim için sanatta süreklilik, değişirken, dönüşürken kendi özümle kurduğum ilişkiyi kaybetmemek. Bilgi ve tecrübe olarak geçmişe göre çok daha yetkinlik oluştuğundan dolayı daha bağımsız ve daha özgür hissedebiliyorum. Bu öyle bir özgürlük ki bitirmiş olduğum bir resmi bozup yeniden yapabiliyorum.

Dr. Derya Aydoğan’ın üstlendiği küratörlük süreci nasıl ilerledi?

Küratörüm Dr. Derya Aydoğan’la on yıldır çalışıyorum. Çalışma biçimimi, düşünsel yönümü ve olaylar karşısındaki reflekslerimi iyi bilir. En büyük şansım onun edebiyat kökenli olması ve bana doğru sorular sorması diye düşünüyorum. Birçok sergimi bildiğim ve beni tanıyan bir küratörle yapmak, dil birliğinin yanında alan farklılığından kaynaklanan bir avantaj aynı zamanda. Bu sergi özelinde Derya Aydoğan’ın küratöryel yaklaşımı, sezgisel üretim sürecimin düşünsel ve edebî açıdan yeniden okunmasına imkân verdi. Özellikle Huizinga’nın oyun kavramı ve Lafargue’ın çalışma eleştirisi üzerinden sanat, özgürlük ve insanın kendi zamanıyla kurduğu ilişkiyi değerlendirmesi, serginin kavramsal çerçevesine farklı bir boyut kazandırdı.

Sanatçının üretim süreciyle küratörün yorumlama sürecini birbirinden bağımsız ama birbirini besleyen iki yaratıcı alan olarak görüyorum. Sanatçı kendi dünyasını oluştururken küratör, bu dünyanın farklı anlam katmanlarını görünür kılabiliyor. Derya Aydoğan’ın düşüncelerini ve edebî duyarlılığını paylaşması, ARYA’da eserlerin sergilendiği bir alan olarak değil de farklı okumaların bir araya gelebildiği bir düşünce ortamı olarak şekillenmesine katkı sağladı.

“ARYA”, Lütfü Kaplanoğlu resminde uzun süredir biriken hangi temaların bir özeti veya son noktası?

ARYA’da geçmişimin izlerini görebiliyorum ama geleceğimin resmini henüz bilmiyorum. Bilmek de istemiyorum. Çünkü sanatın beni hâlâ heyecanlandıran tarafı, kendi içimde henüz karşılaşmadığım dünyaların var olabileceği düşüncesiyle hareket etmem.  Geçmiş geçti. Bu günü ve geleceği önemsiyorum.

ARYA’da bütün bu birikimin daha özgür, sezgisel ve kendiliğinden gelişen bir ifade biçimine dönüştüğünü hissediyorum. Artık neyi resmettiğimden daha çok resmin beni hangi yeni düşüncelere ve deneyimlere taşıdığıyla da ilgileniyorum. Hayat sürprizlerle dolu ve sanatçı için üretmek, bildiklerini görünür kılmak kadar henüz bilmedikleriyle de karşılaşma cesaretidir. Kendimi arıyorum ama neler bulabileceğimi bilmiyorum. Bu aşamada geçmişimin tecrübelerine güvenerek sadece sezgilerimin akışını yaşamanın hazzında olmayı yaşıyorum. Hayatımda istediğim niteliklere ulaştım diyebileceğim kaç eser olacak bilemiyorum ama bulduğumda farkına varmayı da umuyorum.

Hızlı Soru – Cevap (Quiz Alanı)

• Tuvalinizin başında dinlemekten asla bıkmadığınız o tek arya / müzik?

Resim yaparken müzik dinlemem. Çünkü o anda başka ses duymuyorum.

• Sizi günümüzün hızından çekip çıkarıp “kendi zamanınıza” döndüren kaçış durağınız?

Atölyem

• Resimlerinizdeki masalsı atmosferi tek bir renkle tanımlamanız gerekseydi, bu hangi renk olur?

Turuncu

• Başucunuzda duran veya sanat pratiklerinizi en çok besleyen o kitap?

Picasso’nun Dünyası