Ümit Yaşar Gözüm: Oluş ve gözlem, çağdaş dünyanın iki temel ontolojik eksenidir.

Kendini İfşa Eden Öznenin Estetiği: Gönüllü Gözetim ve Sanatsal Oluş panelinde konuşan felsefeci, yazar, sanat eleştirmeni Ümit Yaşar Gözüm: Doğa, dijitallik ve yaşam serüveninde oluş ve gözetimin ontolojisi çağmızın ve geleceğin üzerinde dikkatle durulması gereken başlıklarından birisidir.

Oluş, varlığın sabit bir kimlikten çok, kesintisiz bir akış olduğunu hatırlatan bir ritimdir. Deleuze’ün düşüncesinde oluş, bir özün gerçekleşmesi değil; özün sürekli ertelenmesi, daima başka bir hâle doğru kıvrılmasıdır. Bu akışkanlık, çağdaş sanatın en temel damarlarından birini oluşturur. Sanat eseri artık tamamlanmış bir nesne değil; zamanla, mekânla, izleyiciyle ve bağlamla birlikte yeniden şekillenen bir süreçtir. Performans sanatı, bu sürecin en görünür örneklerinden biridir: Eser, yalnızca sanatçının bedeninde değil, izleyicinin bakışında, mekânın dokusunda ve anın kırılganlığında yeniden doğar. Oluş, burada hem estetik hem ontolojik bir devinimdir.

Ancak bu devinim, günümüz dijital çağında yeni bir gözlem rejimiyle kesişir. Dijitalleşme, yalnızca iletişim biçimlerimizi değil, bakışın doğasını da dönüştürmüştür. Artık gözlem, bedenin duyularıyla sınırlı değildir; sensörler, kameralar, algoritmalar ve veri akışlarıyla genişlemiş, hızlanmış ve çoğu zaman görünmezleşmiştir. Bu yeni rejim, omniptikon olarak adlandırılan bir yapıyı doğurur: Her yerden görülebilirlik, her an kaydedilebilirlik, her davranışın izlenebilirliği. Panoptikon’un tek merkezli gözetiminden farklı olarak omniptikon, çok-merkezli, dağıtık ve karşılıklı bir gözlem ağıdır. Bireyler yalnızca izlenen değil, aynı zamanda birbirlerini izleyen, değerlendiren ve görünürlük üzerinden konumlanan aktörlere dönüşür.

Bu dönüşüm, oluşun ontolojisini de etkiler. Çünkü oluş, akışkanlık ve özgür devinim gerektirirken; dijital gözlem, akışı sabitlemeye, davranışı kaydetmeye ve varlığı veri noktalarına dönüştürmeye eğilimlidir. Bir performansın canlı akışı, artık yalnızca mekânda değil, aynı anda yüzlerce ekranın ışığında, algoritmaların sınıflandırmalarında ve dijital hafızanın sonsuz arşivlerinde yeniden üretilir. Oluşun kırılganlığı, dijital gözün sürekliliğiyle karşı karşıya gelir.

Gönüllü gözetim, bu karşılaşmanın en çarpıcı boyutudur. Bireyler, sosyal kabul, görünürlük, itibar veya fayda sağlama motivasyonlarıyla kendi mahremiyetlerini kendileri ifşa eder. Bu, yalnızca bir davranış biçimi değil; yeni bir varoluş estetiğidir. İnsan, kendi oluşunu görünür kılmak için dijital platformlara yönelir; kendini kaydeder, paylaşır, sergiler. Böylece özne, hem sanatçının performansına benzer bir kendini sunma pratiği geliştirir hem de kendi yaşamını bir tür sürekli performansa dönüştürür. Bu performans, izleyicinin bakışıyla değil, algoritmaların ölçümleriyle şekillenir.

Sanat, bu yeni gözlem rejimini hem yansıtan hem de sorgulayan bir alan hâline gelir. Dijital performanslar, veri heykelleri, gözetim kameralarının estetikleştirilmiş görüntüleri, sanatçının kendi bedenini dijital ağlara açtığı işler… Hepsi, oluşun akışkanlığı ile gözetimin sabitleyici gücü arasındaki gerilimi görünür kılar. Sanatçı, bir yandan oluşun özgürlüğünü savunur; diğer yandan dijital çağın kaçınılmaz gözlem ağlarını estetik bir dile dönüştürür.

Doğa ise bu tartışmanın sessiz ama güçlü bir arka planıdır. Doğanın oluşu, insanın dijital oluşundan farklı bir ritim taşır: Yavaş, döngüsel, kendiliğinden. Ancak dijital gözlem, doğayı da veri akışlarına dönüştürür; ekosistemler sensörlerle izlenir, iklim hareketleri algoritmalarla modellenir, canlıların davranışları sürekli kaydedilir. Böylece doğa da omniptikonun bir parçası hâline gelir. Doğanın oluşu ile dijital gözün müdahalesi arasındaki gerilim, ekolojik düşüncenin yeni sorularını doğurur.

Sonuç olarak, oluş ve gözlem, çağdaş dünyanın iki temel ontolojik eksenidir. Oluş, varlığın özgür devinimini; gözlem ise bu devinimin görünürlük rejimlerini belirler. Dijital çağda bu iki eksen birbirine daha sıkı bağlanmış, hatta birbirini dönüştürür hâle gelmiştir. Sanat, bu dönüşümün hem tanığı hem de eleştirisidir. İnsan ise hem oluşun akışında hem de gözlemin ağında varlığını sürdürür. Bu ikili konum, modern öznenin en temel sorusunu yeniden gündeme getirir: Görünür olmak mı, akmak mı? Belki de cevap, bu iki hâlin birlikte düşünülmesinde saklıdır: Akışkan bir görünürlük, görünürlüğe rağmen süren bir oluş.

NOT

OLUŞ : Varlığın Akışkanlığı

Deleuze’ün/ Diliuz oluş kavramı, varlığın sabit bir öz ya da tanımlı bir kimlik yerine, sürekli bir dönüşüm süreci olarak anlaşılmasını önerir. Bu, çağdaş sanatta, sanat eserlerinin ve sanatçıların statik bir çerçeveye hapsolmaktan ziyade, sürekli değişen anlamlar ve bağlamlar üretmesiyle yankılanır.

Omniptikon;

Yaşadığımız çağda dijitalliğin hayatın neredeyse her alanı kapsaması, gözetim kavramının

Dijitalleşmesi. Dijital gözetimi açıklamada kullanılan omniptikon ve gönüllü gözetim olguları üzerine kurulmuştur.

Modern gözetim toplumunu ve omniptikon kavramını, gönüllü gözetim olgusuyla ilişkilendiren bir sergi .

Omniptikon; her an, her yerden ve her şeyin gözetlenebilir olduğu bir gözetim

mekanizmasıdır. Panoptikon modelinin aksine, bireylerin yalnızca bir merkezi otorite tarafından değil, aynı zamanda birbirlerini de sürekli gözlemleyip değerlendirdiği bir yapıya karşılık gelmektedir.